የሥነ ምግባር ዛፍ · ደንቦቻችን ከየት እንደመጡና ወዴት እንደሚሄዱ

ነፃ ተሳፋሪውን ያስቁሙ (መነሻው ቀን የለውም፤ በ2004 የተፈተነ · በሕያዋን ዝርያዎች ውስጥ የተስተዋለ)

ብዙ ባክቴሪያዎች በአቅራቢያ ያለውን እያንዳንዱን ሕዋስ የሚረዱ እንደ ብረት-ሰብሳቢ siderophores ያሉ ውድ ሞለኪውሎችን ይለቃሉ። ወጪውን መክፈል ያቆሙ ግን ምርቱን የሚጠቀሙ ሚውታንቶች ሊሰራጩ ይችላሉ። Griffin፣ West እና Buckling (2004) በPseudomonas aeruginosa ውስጥ ምን ያህል ትብብር እንደሚተርፍ በሁለት ነገሮች ላይ እንደሚመሠረት አሳዩ። አንደኛው ጎረቤቶች ምን ያህል በቅርበት እንደተዛመዱ ነው። ሌላው የሚወዳደሩበት ደረጃ ነው።

ያደረሰው፦ የባለብዙ ሕዋስ ስምምነት; ጂኖችዎን ያዋጡ

ምንጭ፦ Griffin, West & Buckling, ‘Cooperation and competition in pathogenic bacteria’, Nature 430 (2004) 1024–1027

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=e-pubgoods

የባለብዙ ሕዋስ ስምምነት (ቢያንስ ከ1 ቢሊዮን ዓመታት በፊት · ለቅድመ አያቶች የተገመተ)

በባለብዙ ሕዋስ አካል ውስጥ አብዛኞቹ ሕዋሶች የራሳቸውን መራባት ይተዋሉ። ጂኖችን የሚያስተላልፈው የዘር መስመር ብቻ ነው። ይህ በሕዋሶች መካከል የትብብር ስምምነት ነው። የተለዩ ሕዋሶች ያሉት በአስተማማኝ ቀን የተሰጠው እጅግ ጥንታዊ ቅሪተ አካል ወደ 1.05 ቢሊዮን ዓመት ዕድሜ ያለው ቀይ አልጌ Bangiomorpha ነው። ስለ ይበልጥ ጥንታዊ ባለብዙ ሕዋስ ዩካርዮቶች የሚሉ አሉ። እውነተኛው መነሻ ቀደም ያለ ነው፣ ብዙ ጊዜም ተከስቷል።

የተገነባበት፦ ነፃ ተሳፋሪውን ያስቁሙ

ያደረሰው፦ ካንሰር ደንቦችን ይጥሳል

ምንጭ፦ Gibson et al., ‘Precise age of Bangiomorpha pubescens dates the origin of eukaryotic photosynthesis’, Geology 46 (2018) 135–138

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=e-multicell

ጂኖችዎን ያዋጡ (ከ1 ቢሊዮን ዓመታት በላይ በፊት · ለቅድመ አያቶች የተገመተ)

በፆታዊ መራባት ውስጥ ሁለት ግለሰቦች እያንዳንዳቸው የቀጣዩን ትውልድ ግማሽ ዘረ መል ይሰጣሉ። የጋራ ድርጊት ነው፣ ስለዚህ ሴሎች የማን ጂኖች እንደሚተላለፉ ደንቦች ያስፈልጋቸው ነበር። ንጽጽራዊ ጂኖሚክስ ሜዮሲስና ፆታ በሕያዋን ዩካርዮቶች የመጨረሻ የጋራ ቅድመ አያት ውስጥ አስቀድመው እንደነበሩ ያመለክታል። ስለዚህ ልምዱ ከአንድ ቢሊዮን ዓመት በላይ ነው።

የተገነባበት፦ ነፃ ተሳፋሪውን ያስቁሙ

ያደረሰው፦ ለልጆች እንክብካቤ

ምንጭ፦ Speijer, Lukes & Elias, ‘Sex is a ubiquitous, ancient, and inherent attribute of eukaryotic life’, PNAS 112 (2015) 8827–8834

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=e-sex

ለልጆች እንክብካቤ (ከ450 ሚሊዮን ዓመታት በፊት ገደማ · ለቅድመ አያቶች የተገመተ)

ወደ 450 ሚሊዮን ዓመት ዕድሜ ያላቸው የOrdovician ostracod ክራስታሻኖች በቅርፊቱ ውስጥ ከተያዙ እንቁላሎችና ፅንሶች ጋር ተጠብቀዋል። ይህ የልጅ እንክብካቤ ቀጥተኛ የቅሪተ አካል ማስረጃ ነው። እንክብካቤ የሌላ ግለሰብን ሕይወት ለመጠበቅ ወጪ መክፈል ማለት ነው። በዚህ ዛፍ ውስጥ እጅግ ጥንታዊው ጉዳይ ነው።

የተገነባበት፦ ጂኖችዎን ያዋጡ

ያደረሰው፦ ዘመዶችዎን ይርዱ

ምንጭ፦ Siveter et al., ‘Exceptionally preserved 450-million-year-old Ordovician ostracods with brood care’, Current Biology 24 (2014) 801–806

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=e-parental

ዘመዶችዎን ይርዱ (ደንቡ የተገለጸው 1964 · ሐሳብ)

Hamilton (1964) ሌሎችን ለመርዳት የሚሆን ጂን ሊሰራጭ እንደሚችል አሳየ። ለረዳቱ የሚወጣው ወጪ ለተረዳው ከሚገኘው ጥቅም ያነሰ ሲሆን፣ በእነሱ መካከል ባለው የዝምድና ቅርበት ሲመዘን ይሰራጫል። ይህ የአካታች-ብቃት ደንብ እንስሳት ዘመዶቻቸውን ለምን እንደሚረዱ ለማብራራት መደበኛ መነሻ ነው።

የተገነባበት፦ ለልጆች እንክብካቤ

ያደረሰው፦ ውለታውን ይመልሱ; አንድ ንግሥት፣ ብዙ ሠራተኞች; የተራበውን አብሮ አዳሪ መመገብ; ቤተሰቡን ያስጠንቅቁ; ከጠብ በኋላ ሰላም ያውርዱ; The Expanding Circle

ምንጭ፦ Hamilton, ‘The genetical evolution of social behaviour. I and II’, J. Theoretical Biology 7 (1964) 1–52

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=e-kin

ውለታውን ይመልሱ (ንድፈ ሐሳብ 1971፣ 1981 · ሐሳብ)

Trivers (1971) ረጂዎች እንደገና የመገናኘት ዕድል ሲኖራቸውና ውለታው ሲመለስ ዘመድ ያልሆኑትን መርዳት ሊዳብር እንደሚችል ተከራከረ። Axelrod እና Hamilton (1981) የኮምፒውተር ውድድር አካሄዱ። ራሳቸውን የሚጠቅሙ ተጫዋቾች መካከል ቅድመ ሁኔታ ያለው ትብብር ሊቆይ እንደሚችል አሳየ።

የተገነባበት፦ ዘመዶችዎን ይርዱ

ያደረሰው፦ የተራበውን አብሮ አዳሪ መመገብ; ፍትሐዊ ድርሻዎች; ያጋሩ፣ አበዳሪም ይሁኑ

ምንጭ፦ Trivers, ‘The evolution of reciprocal altruism’, Q. Rev. Biol. 46 (1971) 35–57; Axelrod & Hamilton, Science 211 (1981) 1390–1396

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=e-reciprocity

አንድ ንግሥት፣ ብዙ ሠራተኞች (ከ66 ሚሊዮን ዓመታት በላይ በፊት · ለቅድመ አያቶች የተገመተ)

በጉንዳን ማኅበረሰቦች ውስጥ አብዛኞቹ ሴቶች አይራቡም። ለንግሥቲቱ ይሠራሉ። የአካታች-ብቃት ንድፈ ሐሳብ ይህንን ክፍፍል ለማብራራት ተዘጋጅቷል። ቀን የተሰጠው ሞለኪውላዊ ፊሎጄኒ የጉንዳኖችን ዋና ልዩነት በኋለኛው ክሬታሲየስ እስከ መጀመሪያው ኢዮሲን ያስቀምጣል። የአብዛኞቹ ንዑስ ቤተሰቦች ቅድመ አያቶች ቀደም ያሉ ናቸው።

የተገነባበት፦ ዘመዶችዎን ይርዱ

ያደረሰው፦ እንቁላል ጣዮችን መቆጣጠር

ምንጭ፦ Moreau, Bell, Vila, Archibald & Pierce, ‘Phylogeny of the ants: diversification in the age of angiosperms’, Science 312 (2006) 101–104

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=e-eusocial

ካንሰር ደንቦችን ይጥሳል (እንደ ባለብዙ ሕዋስነት የቆየ · በሕያዋን ዝርያዎች ውስጥ የተስተዋለ)

Aktipis እና ባልደረቦቹ ካንሰርን በሴሎች መካከል የትብብር ውድቀት አድርገው ይገመግማሉ። ክፍፍልን የመገደብ፣ በጊዜ የመሞት፣ ሥራን የመከፋፈል፣ ሀብትን የመጋራትና በዙሪያው ያለውን ሕብረ ሕዋስ ያልተነካ የማድረግ ደንቦችን ይጥሳል። በመረመሩት በእያንዳንዱ ባለብዙ ሕዋስ ሕይወት ውስጥ ካንሰር መሰል ያልተደራጀ ዕድገት አገኙ።

የተገነባበት፦ የባለብዙ ሕዋስ ስምምነት

ያደረሰው፦ እንቁላል ጣዮችን መቆጣጠር

ምንጭ፦ Aktipis et al., ‘Cancer across the tree of life: cooperation and cheating in multicellularity’, Phil. Trans. R. Soc. B 370 (2015) 20140219

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=e-cancer

እንቁላል ጣዮችን መቆጣጠር (የታየው 1989 · በሕያዋን ዝርያዎች ውስጥ የተስተዋለ)

በማር ንብ ማኅበረሰቦች ውስጥ ሠራተኞች በሌሎች ሠራተኞች የተጣሉ እንቁላሎችን ይበላሉ። በዚህ መንገድ የሚያድጉት የንግሥቲቱ ልጆች ናቸው። Ratnieks እና Wenseleers እንዲህ ያለውን ቁጥጥር በነፍሳት ማኅበረሰቦች ውስጥ ገመገሙ። በማኅበረሰቡ ወጪ የሚራቡ ግለሰቦችን የማፈን መንገድ አድርገው ይገልጹታል።

የተገነባበት፦ አንድ ንግሥት፣ ብዙ ሠራተኞች; ካንሰር ደንቦችን ይጥሳል

ያደረሰው፦ ለሰው ሠራሽ አእምሮዎች ደንቦች

ምንጭ፦ Ratnieks & Visscher, ‘Worker policing in the honeybee’, Nature 342 (1989) 796–797; Ratnieks & Wenseleers, ‘Policing insect societies’, Science 307 (2005) 54–55

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=e-police

የተራበውን አብሮ አዳሪ መመገብ (የታየው 1984 · በሕያዋን ዝርያዎች ውስጥ የተስተዋለ)

Wilkinson (1984) የዱር ቫምፓየር የሌሊት ወፎች መብላት ላልቻሉ አብረዋቸው ለሚያድሩ ጓደኞቻቸው ደም እንደሚያስመልሱ አገኘ። መጋራት በዝምድናና ውለታ የመመለስ ዕድል ላይ፣ እያንዳንዳቸው በራሳቸው፣ የተመሠረተ ነበር። የCarter እና Wilkinson የኋላ ጥናት ያለፈ እርዳታ መጋራትን ከዝምድና በተሻለ እንደሚተነብይ አገኘ። እዚያ መደጋገፍ ተደግፏል እንጂ አልተረጋገጠም።

የተገነባበት፦ ውለታውን ይመልሱ; ዘመዶችዎን ይርዱ

ምንጭ፦ Wilkinson, ‘Reciprocal food sharing in the vampire bat’, Nature 308 (1984) 181–184

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=e-bats

ቤተሰቡን ያስጠንቅቁ (የታየው 1983 · በሕያዋን ዝርያዎች ውስጥ የተስተዋለ)

Hoogland (1983) በጥቁር ጭራ የፕሪየሪ ውሾች ውስጥ የማስጠንቀቂያ ጥሪን አጠና። ቅርብ ዘመዶች በአቅራቢያ ሲሆኑ ጠሪዎች የማስጠንቀቅ ዕድላቸው እንደሚበልጥ ዘገበ። የኋላ ማጠቃለያዎች ንድፉን ወደ ይበልጥ የራቁ ዘመዶች ያራዝማሉ።

የተገነባበት፦ ዘመዶችዎን ይርዱ

ምንጭ፦ Hoogland, ‘Nepotism and alarm calling in the black-tailed prairie dog’, Animal Behaviour 31 (1983) 472–479

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=e-prairie

ፍትሐዊ ድርሻዎች (የታየው 2003 · በሕያዋን ዝርያዎች ውስጥ የተስተዋለ)

Brosnan እና de Waal (2003) ካፑቺን ዝንጀሮዎች አጋራቸው ለተመሳሳይ ሥራ የተሻለ ሽልማት ካገኘ በኋላ ቀደም ብለው የተቀበሉትን ሽልማት አልቀበልም እንዳሉ ዘገቡ። የNature አስተያየት ውጤቶቹ የተሻለ ሽልማት በሚታይበት ጊዜ የባሰውን ሽልማት አለመቀበልን እንደሚያሳዩ ተከራከረ። የኢፍትሐዊነት አለመውደድን የግድ እንደማያሳዩ ተናገረ።

የተገነባበት፦ ውለታውን ይመልሱ

ያደረሰው፦ ያጋሩ፣ አበዳሪም ይሁኑ

ምንጭ፦ Brosnan & de Waal, ‘Monkeys reject unequal pay’, Nature 425 (2003) 297–299

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=e-capuchin

ከጠብ በኋላ ሰላም ያውርዱ (የታየው 1979 · በሕያዋን ዝርያዎች ውስጥ የተስተዋለ)

De Waal እና van Roosmalen (1979) በArnhem Zoo የተጣሉ ቺምፓንዚዎች ብዙም ሳይቆይ የአካል ንክኪ እንዳደረጉ አገኙ። ይህንን ዕርቅ ብለው ሰየሙት። በዱር ቺምፓንዚዎች ላይ የተደረገ የኋላ ጥናት ዕርቅ በግዞት ካለው እጅግ ያነሰ መሆኑን አገኘ።

የተገነባበት፦ ዘመዶችዎን ይርዱ

ያደረሰው፦ ተራ አባላት አለቃውን ይገዛሉ

ምንጭ፦ de Waal & van Roosmalen, ‘Reconciliation and consolation among chimpanzees’, Behav. Ecol. Sociobiol. 5 (1979) 55–66

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=e-chimp-repair

ያጋሩ፣ አበዳሪም ይሁኑ (የታየው 1989 · በሕያዋን ዝርያዎች ውስጥ የተስተዋለ)

De Waal (1989) ቺምፓንዚዎች ያጸዱዋቸውን ወይም የደገፏቸውን ግለሰቦች ምግብ በቀላሉ እንደሚያጋሩ፣ ዕዳቸውን እንደሚመዘግቡ ያህል ዘገበ። የበላይነትና ጥምረቶች ማን ከማን ጋር እንደሚጋራ ይቀርጻሉ። ስለዚህ መጋራት ለፍላጎት የሚሰጥ ምላሽ ብቻ አይደለም።

የተገነባበት፦ ውለታውን ይመልሱ; ፍትሐዊ ድርሻዎች

ያደረሰው፦ ተራ አባላት አለቃውን ይገዛሉ

ምንጭ፦ de Waal, ‘Food sharing and reciprocal obligations among chimpanzees’, J. Human Evolution 18 (1989) 433–459

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=e-foodshare

ተራ አባላት አለቃውን ይገዛሉ (ለአዳኝ ሰብሳቢዎች መልሶ የተገነባ · ለቅድመ አያቶች የተገመተ)

Boehm (1993) ከባሕል አቋራጭ ጥናት፣ እኩልነት ያላቸው አዳኝ ሰብሳቢዎች መሪዎችን በቁጥጥር እንደሚይዙ ተከራከረ። ለመግዛት የሚሞክርን ማንኛውንም ሰው ለመሳለቅ፣ ለማግለል ወይም ለማስወገድ አብረው ይተባበራሉ። ይህንን በታላላቅ ዝንጀሮዎች ውስጥ የሚገኝ የበላይነት ቅደም ተከተል መገልበጥ አድርጎ ይመለከተዋል።

የተገነባበት፦ ከጠብ በኋላ ሰላም ያውርዱ; ያጋሩ፣ አበዳሪም ይሁኑ

ያደረሰው፦ ጉራ ነጋሪውን ያሳፍሩ

ምንጭ፦ Boehm, ‘Egalitarian behavior and reverse dominance hierarchy’, Current Anthropology 34 (1993) 227–254

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=e-reverse

ጉራ ነጋሪውን ያሳፍሩ (የታየው 1990ዎቹ–2005 · ለቅድመ አያቶች የተገመተ)

Wiessner (2005) የKalahari አዳኝ ሰብሳቢዎች Ju/‘hoansi ደንቦችን በወሬ፣ በትችትና፣ አልፎ አልፎ፣ በቡድን ጥቃት እንዴት እንደሚያስከብሩ መዘገበ። አብዛኛው ግጭት በንግግር እንደሚፈታ አገኘች። የሚያስከብሩት ያልተጎዱ ሦስተኛ ወገኖች ናቸው። ደንቦች ያለ መንግሥት እንዴት እንደሚጠበቁ ያሳያል። እነዚህ የራሳቸው ታሪክ ያላቸው ሕያው ሰዎች ናቸው። ስለዚህ ጥናቱ ደንብ ማስከበር እንዴት እንደሚሠራ ማስረጃ ነው እንጂ የቅድመ አያቶቻችን ሥዕል አይደለም።

የተገነባበት፦ ተራ አባላት አለቃውን ይገዛሉ

ያደረሰው፦ የመጀመሪያዎቹ የጽሑፍ ሕጎች; በማንኛውም ሕይወት ላይ ጉዳት አያድርሱ; ሚናዎች፣ ሥርዓትና ሰብዓዊነት; አምስቱ መርሆዎች; ለሰው ሠራሽ አእምሮዎች ደንቦች

ምንጭ፦ Wiessner, ‘Norm enforcement among the Ju/‘hoansi Bushmen’, Human Nature 16 (2005) 115–145

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=e-norms

የመጀመሪያዎቹ የጽሑፍ ሕጎች (በ2100 ዓ.ዓ. ገደማ)

ከሱመር ከተማ Ur የመጣው የUr-Nammu ሕግ እጅግ ጥንታዊው የተረፈ የጽሑፍ ሕግ ነው። ለጉዳቶች ቋሚ ክፍያ ያስቀምጣል። ገዥው ያሳተመው ደንብ ያልተጻፈ ዕርቅን ተክቷል።

የተገነባበት፦ ጉራ ነጋሪውን ያሳፍሩ

ያደረሰው፦ የHammurabi ሕግ

ምንጭ፦ Britannica, ‘Ur-Nammu’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=a-urnammu

የHammurabi ሕግ (በ1754 ዓ.ዓ. ገደማ)

የባቢሎኑ Hammurabi ወደ 280 ሕጎች በድንጋይ ሐውልት ላይ አስቀረጸ። ቅጣቶችን በጥፋት እና በተሳተፉት ሰዎች ማዕረግ ይገልጻሉ። ሕጉ ሕጎቹን በአማልክት ፈቃድ ሥር በንጉሡ እንደተሰጡ ያቀርባል።

የተገነባበት፦ የመጀመሪያዎቹ የጽሑፍ ሕጎች

ያደረሰው፦ አሥርቱ ትእዛዛት; አምላክ ስለሚል ጥሩ ነው?

ምንጭ፦ Britannica, ‘Code of Hammurabi’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=a-hammurabi

አሥርቱ ትእዛዛት (በመጀመሪያው ሺህ ዓመት ዓ.ዓ. (ቀኑ አከራካሪ ነው))

የዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስ በኤክሶዱስ 20 እና በዘዳግም 5 አሥር ትእዛዛትን ይሰጣል። በቃል ኪዳን ለታሰረ ሕዝብ በአምላክ የተነገሩ ደንቦች ሆነው ተቀርፀዋል። አምልኮን፣ ሰንበትን፣ ወላጆችን ማክበርን፣ መግደልን፣ ምንዝርናን፣ ስርቆትን፣ የሐሰት ምስክርነትንና መመኘትን ይሸፍናሉ።

የተገነባበት፦ የHammurabi ሕግ

ያደረሰው፦ ወርቃማው ሕግ; ጎረቤትዎን ይውደዱ; ከመገለጥ የሚመጣ ሕግ; ምክንያት ወይስ መገለጥ?

ምንጭ፦ Britannica, ‘Ten Commandments’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=a-decalogue

ወርቃማው ሕግ (ከ500 ዓ.ዓ. ገደማ ጀምሮ፣ ብዙ ባሕሎች · ሐሳብ)

ሌሎችን እርስዎ እንዲያዙ እንደሚፈልጉት የመያዝ ደንብ ስሪቶች በConfucian፣ በአይሁድ፣ በክርስቲያን፣ በቡድሂስት፣ በሂንዱና በሌሎች ጽሑፎች ይታያሉ። አንዳንዶቹ በአዎንታ፣ አንዳንዶቹ በአሉታ ተቀርፀዋል። በወጎች ውስጥ መደጋገሙ በሰዎች መካከል በመደጋገፍ ውስጥ የጋራ ሥር ማስረጃ ሆኖ ይጠቀሳል።

የተገነባበት፦ ሚናዎች፣ ሥርዓትና ሰብዓዊነት; አሥርቱ ትእዛዛት; አምስቱ መርሆዎች

ያደረሰው፦ ጎረቤትዎን ይውደዱ

ምንጭ፦ Britannica, ‘Golden Rule’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=a-golden

በምክንያትና በተፈጥሮ ይኑሩ (ከ300 ዓ.ዓ. ገደማ ጀምሮ · ሐሳብ)

ስቶይኮች፣ ከCitium ከZeno ጀምሮ፣ በጎነት ብቸኛው መልካም እንደሆነ አስተማሩ። ሰው ከምክንያትና ከተፈጥሮ ጋር በተስማማ መንገድ መኖር አለበት። እንደ Hierocles ያሉ በኋላ ስቶይኮች ከራስ ወደ መላው የሰው ልጅ የሚሰፉ፣ የጋራ ማዕከል ያላቸው የሚያሳስቡ ክበቦችን ገለጹ።

የተገነባበት፦ የGyges ቀለበት

ያደረሰው፦ ተፈጥሯዊ ሕግ

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Stoicism’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=a-stoics

ጎረቤትዎን ይውደዱ (1ኛው ክፍለ ዘመን እ.ኤ.አ. · ሐሳብ)

በMatthew ወንጌል ውስጥ ያለው የተራራው ስብከት ደንቦችን ከውጫዊ ድርጊቶች ወደ ዓላማዎች ያንቀሳቅሳል። እንክብካቤን ወደ ጠላቶች ያራዝማል። ክርስትና የዕብራይስጥ መጽሐፍ ቅዱስን ትእዛዛት መሠረቱ አድርጎ ወሰደ፣ ጎረቤትን የመውደድ ደንብም ጨመረ።

የተገነባበት፦ አሥርቱ ትእዛዛት; ወርቃማው ሕግ

ያደረሰው፦ ከመገለጥ የሚመጣ ሕግ; ተፈጥሯዊ ሕግ; ሕጉን ለራስዎ ይስጡ; አምላክ ከሌለ; የአምላክ ሞት

ምንጭ፦ Britannica, ‘Sermon on the Mount’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=a-christian

ከመገለጥ የሚመጣ ሕግ (7ኛው ክፍለ ዘመን እ.ኤ.አ. · ሐሳብ)

በእስልምና ውስጥ ቁርዓንና የሙሐመድ ምሳሌ የሸሪዓ መሠረት ናቸው። አምልኮን፣ ቤተሰብን፣ ንግድንና ቅጣትን የሚሸፍን የግዴታዎች አካል ነው። የሕግ ሊቃውንት ደንቦቹን በቀጣዮቹ ምዕተ ዓመታት በትርጓሜ አዳበሩ።

የተገነባበት፦ ጎረቤትዎን ይውደዱ; አሥርቱ ትእዛዛት

ያደረሰው፦ ምክንያት ወይስ መገለጥ?

ምንጭ፦ Britannica, ‘Sharia’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=a-islam

ምክንያት ወይስ መገለጥ? (ከ8ኛው እስከ 13ኛው ክፍለ ዘመን እ.ኤ.አ. · ሐሳብ)

Mu’tazila (ለምሳሌ ‘Abd al-Jabbar፣ በ1025 ሞተ) የድርጊቶች እሴት በአጠቃላይ በምክንያት ሊታወቅ እንደሚችል ያዙ። Ash’arites (al-Ash’ari፣ በ935 ወይም 936 ሞተ) አልተስማሙም። ለእነሱ መልካምና ክፉ በአምላክ ትእዛዝ የተወሰኑና በመገለጥ የሚታወቁ ናቸው። Avicenna፣ Averroes እና Maimonides Aristotleን በእስልምናና በአይሁድ ሕግ ውስጥ አዳበሩ። Aquinas ከእነሱ ተጠቅሟል። Averroesን ‘ተንታኙ’ ብሎ ጠራው፣ በበርካታ ጥያቄዎች ደግሞ Avicennaን እና Maimonidesን ተከተለ።

የተገነባበት፦ ከመገለጥ የሚመጣ ሕግ; አሥርቱ ትእዛዛት; በጎነት ልማድ ነው

ያደረሰው፦ ተፈጥሯዊ ሕግ

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Aquinas’; ‘Maimonides’; Hare, God’s Command, ch. 6 (Oxford University Press, 2015)

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=a-reason-revelation

ተፈጥሯዊ ሕግ (1265–1274 · ሐሳብ)

የAquinas Summa Theologiae አእምሮ ሊያገኘው የሚችል ሕግ እንዳለ ይከራከራል። ሁሉንም ሰዎች ያስራል፣ የሰው ሕግም ሊከተለው ይገባል። ሐሳቡ የስቶይክና የሮማ አስተሳሰብን፣ Aristotleን፣ የክርስትና ትምህርትን፣ እና Aquinas የተመካባቸውን እንደ Avicenna፣ Averroes እና Maimonides ያሉ የእስልምናና የአይሁድ ፈላስፎችን ሥራ ያገናኛል።

የተገነባበት፦ በምክንያትና በተፈጥሮ ይኑሩ; ጎረቤትዎን ይውደዱ; በጎነት ልማድ ነው; ምክንያት ወይስ መገለጥ?

ያደረሰው፦ ከተፈጥሮ የሚመጡ መብቶች

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Aquinas’s Moral, Political, and Legal Philosophy’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=a-natlaw

ከተፈጥሮ የሚመጡ መብቶች (1689 · ሐሳብ)

የLocke Second Treatise of Government በተፈጥሮ ሁኔታ ውስጥ ሁሉም ሰው ለሕይወት፣ ለነፃነትና ለንብረት ተፈጥሯዊ መብቶች እንዳለው ያዛል። መንግሥት የሚኖረው እነሱን ለመጠበቅ ነው። ተፈጥሯዊ መብቶች ማንም ገዥ ሊሽረው የማይችል ለግለሰቦች ጥያቄዎች ይሰጣሉ።

የተገነባበት፦ ተፈጥሯዊ ሕግ

ያደረሰው፦ የሰብዓዊ መብቶች መግለጫ

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Locke’s Political Philosophy’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=a-locke

በማንኛውም ሕይወት ላይ ጉዳት አያድርሱ (በ6ኛው–5ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ዓ. ገደማ · ሐሳብ)

ከMahavira ጋር የሚያያዘው የJain ትምህርት ahimsaን የመጀመሪያ ግዴታ ያደርገዋል። Ahimsa ማንኛውንም ሕያው ፍጡር ከመጉዳት መራቅ ማለት ነው። እንስሳትንና ዕፅዋትን ያካትታል። የሚያሳስብ ክበቡ ከሰዎች በላይ የሚደርስ እጅግ ጥንታዊ ደንቦች አንዱ ነው።

የተገነባበት፦ ጉራ ነጋሪውን ያሳፍሩ

ያደረሰው፦ ብዙ ገጽታ ያለው እውነት

ምንጭ፦ Britannica, ‘Ahimsa’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=a-jain

ሚናዎች፣ ሥርዓትና ሰብዓዊነት (በ500 ዓ.ዓ. ገደማ · ሐሳብ)

ለConfucius እና ለደቀ መዛሙርቱ የሚሰጡት Analects የሞራል ሕይወትን በቤተሰብና በመንግሥት ውስጥ ባሉ ሚናዎች ላይ ይመሠርታሉ። የልጅ ታዛዥነት (xiao) ሥሩ ነው። ሥርዓት (li) ለድርጊት ቅርጹን ይሰጣል። Ren፣ ሰብዓዊነት፣ የምሳሌ ሰው (junzi) ባሕርይ ነው። መደጋገፍ (shu) የመገደብ ደንብ ይሰጣል፦ በራስዎ ላይ እንዲደረግ የማይፈልጉትን በሌሎች ላይ አያድርጉ (Analects 15.24)።

የተገነባበት፦ ጉራ ነጋሪውን ያሳፍሩ

ያደረሰው፦ ወርቃማው ሕግ; የሰብዓዊ መብቶች መግለጫ; የመልካምነት ቡቃያዎች; የሰው ተፈጥሮ መጥፎ ነው; ያለ ደረጃ እንክብካቤ

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Confucius’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=a-confucius

አምስቱ መርሆዎች (በ5ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ዓ. ገደማ · ሐሳብ)

የቡድሂስት ምዕመናን ልምምድ አምስት መርሆዎችን ያካትታል። ከመግደል፣ ከመስረቅ፣ ከፆታዊ ጥፋት፣ ከሐሰተኛ ንግግርና ከአስካሪዎች መራቅ። አንድ ሰው የሚወስዳቸው የሥልጠና ደንቦች ሆነው ተቀርፀዋል። ከአምላክ የተሰጡ ትእዛዞች አይደሉም።

የተገነባበት፦ ጉራ ነጋሪውን ያሳፍሩ

ያደረሰው፦ ወርቃማው ሕግ; Ashoka እንስሳትን ይጠብቃል

ምንጮቹ ይህን ቀን ወይም የይገባኛል ጥያቄ እርግጠኛ ሳይሆን ይተዉታል።

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Ethics in Indian and Tibetan Buddhism’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=a-buddha

አማልክት የሉም፣ ከሞት በኋላ ሕይወት የለም (Ajita፦ በ5ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ዓ. ገደማ፤ የCārvāka ትምህርት ቤት፦ በኋላ ሪፖርቶች ብቻ የተረጋገጠ · ሐሳብ)

Ajita Kesakambalī በፓሊ Sāmaññaphala Sutta (DN 2) በቡድሃ ዘመን የተቀመጠ መምህር ነው። ሌላ ዓለም እንደሌለ እንዳስተማረ ተዘግቧል። ስጦታዎችና መሥዋዕቶች ፍሬ አያፈሩም። ሞኝም ጠቢብም በሞት እኩል ይቋረጣሉ። በኋላ የመጣው የCārvāka ወይም Lokāyata ትምህርት ቤት አማልክት የሌለበት ሙሉ ቁሳዊነት በጣም የሚታወቅበት የሕንድ ወግ ነው። የራሱ ጽሑፎች ጠፍተዋል። የምናውቀው በአብዛኛው ከተቃዋሚዎች ነው፣ እነሱም ሥነ ምግባሩን የደስታ ማሳደድ ብለው ይገልጹታል።

ምንጭ፦ Dīgha Nikāya 2 (Sāmaññaphala Sutta), Ajita Kesakambalī section; Britannica, ‘Carvaka’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=g-carvaka

አምላክ ስለሚል ጥሩ ነው? (በ380 ዓ.ዓ. ገደማ · ሐሳብ)

በPlato Euthyphro ውስጥ Socrates ጥያቄ ይጠይቃል። አማልክት ጻድቁን የሚወዱት ጻድቅ ስለሆነ ነው? ወይስ እነሱ ስለሚወዱት ጻድቅ ነው? ጥያቄው ትክክል የሆነውን ከሚያዘው ይለያል።

የተገነባበት፦ የHammurabi ሕግ

ምንጭ፦ Plato, Euthyphro (trans. Jowett), Project Gutenberg

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=g-euthyphro

የGyges ቀለበት (በ375 ዓ.ዓ. ገደማ · ሐሳብ)

በRepublic መጽሐፍ II ውስጥ Glaucon ለባለቤቱ የማይታይ የሚያደርግ ቀለበት ይተርካል። ማንም ሰው ሳይታይ ወይም ሳይቀጣ መሥራት ቢችል ጻድቅ ሆኖ ይቆይ እንደሆነ ይጠይቃል። ምንም ምስክር እና መዘዝ ሳይኖር የሚደረግ ድርጊት የሚታወቅ ጥንታዊ ፈተና ነው።

ያደረሰው፦ በጎነት ልማድ ነው; በምክንያትና በተፈጥሮ ይኑሩ; ብቸኛው እርስዎ እንደሆኑ ያስቡ

ምንጭ፦ Plato, Republic, Book II (trans. Jowett), Project Gutenberg

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=g-gyges

በጎነት ልማድ ነው (በ340 ዓ.ዓ. ገደማ · ሐሳብ)

በNicomachean Ethics ውስጥ Aristotle ጥሩ ሕይወት ከበጎነት ጋር የሚስማማ እንቅስቃሴ እንደሆነ ይከራከራል። የባሕርይ በጎነቶች በልማድ ይቀረጻሉ። በጽንፎች መካከል ካለ መካከለኛ ጋር ይመዘናሉ። ጥያቄው ከምን ተከለከለ ወደ ምን ዓይነት ሰው መሆን እንዳለብን ይሸጋገራል።

የተገነባበት፦ የGyges ቀለበት

ያደረሰው፦ ተፈጥሯዊ ሕግ; ማን እንደሆኑ ይምረጡ; ምክንያት ወይስ መገለጥ?

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Aristotle’s Ethics’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=a-aristotle

የመልካምነት ቡቃያዎች (4ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ዓ. · ሐሳብ)

Mencius የሰው ተፈጥሮ ወደ መልካምነት እንደሚያዘነብል ያዘ። ሁሉም ሰው የርኅራኄ፣ የኀፍረት፣ የአክብሮትና የፍቃድና አለመፍቀድ የመጀመሪያ ‘ቡቃያዎች’ አሉት። አስተዳደግ ሊንከባከባቸው ወይም ሊያቀነጭራቸው ይችላል። ክርክሩ ወደ ጉድጓድ ሊወድቅ የተቃረበ ልጅ ነው። ማንኛውም ሰው ስለ ሽልማት ወይም ዝና ሳያስብ በድንጋጤና በርኅራኄ ይመልሳል (Mencius 2A6)።

የተገነባበት፦ ሚናዎች፣ ሥርዓትና ሰብዓዊነት; ያለ ደረጃ እንክብካቤ

ያደረሰው፦ የሰው ተፈጥሮ መጥፎ ነው

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Mencius’; Mencius 2A6, 6A6

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=g-mencius

አማልክት አይመለከቱም (በ300 ዓ.ዓ. ገደማ · ሐሳብ)

Epicurus አማልክት እንዳሉ ግን በሰው ጉዳይ ውስጥ ድርሻ እንደማይወስዱ አስተማረ። ስለዚህ የሚፈራ መለኮታዊ ፍርድ የለም። ፍትሕ እርስ በርስ ላለመጉዳት ስምምነት እንደሆነ አስተማረ። ጥፋት መጥፎ የሆነው ከመገኘት ማምለጥ ወይም በኋላ የአእምሮ ሰላም ማግኘት እርግጠኛ መሆን ስለማይቻል እንደሆነ ያዘ።

ያደረሰው፦ በሆነውና በሚገባው መካከል ያለው ክፍተት; መዘዞችን ይቁጠሩ; ለዘላለም የመኖር መሰልቸት

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Epicurus’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=g-epicurus

የሰው ተፈጥሮ መጥፎ ነው (3ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ዓ. · ሐሳብ)

የConfucius ተከታይ የሆነው Xunzi ‘የሰው ተፈጥሮ መጥፎ ነው’ (ምዕ. 23) ብሎ ያዘ። ብቻችንን ከተተወን ምኞቶቻችን ግጭት ይወልዳሉ፣ መልካምነትም የተሠራ ነገር ነው። ጠቢባኑ ነገሥታት ምኞትን ለመቅረጽ ሥርዓትና ደንቦችን አቋቋሙ። ሰማይን የተፈጥሮ መደበኛ ሥርዓት አድርጎ ተመለከተ፣ ይህም አይሸልምም አይቀጣምም (ምዕ. 17)።

የተገነባበት፦ ሚናዎች፣ ሥርዓትና ሰብዓዊነት; የመልካምነት ቡቃያዎች

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Xunzi’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=g-xunzi

ብዙ ገጽታ ያለው እውነት (መሠረታዊ ሥሮች፤ ክላሲካል አቀራረብ በ5ኛው–8ኛው ክፍለ ዘመን እ.ኤ.አ. ገደማ (ቀኖች እርግጠኛ አይደሉም) · ሐሳብ)

የJain anekantavada እውነታ ብዙ ገጽታዎች እንዳሉት፣ ስለዚህ አንድ አባባል ብቻውን ሊይዘው እንደማይችል ያዛል። Syadvada በእያንዳንዱ ሐሳብ ፊት syat (‘በአንድ መልኩ’) ያስቀምጣል፣ ሐሳቦችንም በሰባት ቅርጾች ይለያል። በኋላ የJain ፈላስፎች፣ Siddhasena Divakara እና Samantabhadra ጨምሮ፣ ወደ ዘዴ አዳበሩት። ተቃራኒ አመለካከቶችን አንዱንም ሙሉ በሙሉ ሳይተው ይመዝናል።

የተገነባበት፦ በማንኛውም ሕይወት ላይ ጉዳት አያድርሱ

ምንጮቹ ይህን ቀን ወይም የይገባኛል ጥያቄ እርግጠኛ ሳይሆን ይተዉታል።

ምንጭ፦ Internet Encyclopedia of Philosophy, ‘Jain Philosophy’; Matilal, The Central Philosophy of Jainism (Anekanta-vada), 1981

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=g-anekanta

በሆነውና በሚገባው መካከል ያለው ክፍተት (1739–1740 · ሐሳብ)

በA Treatise of Human Nature ውስጥ Hume የሞራል ልዩነቶች ከምክንያት ብቻ ሳይሆን ከስሜት እንደሚመጡ ተከራከረ። ጸሐፊዎች እርምጃውን ሳያብራሩ ከሆነው መግለጫዎች ወደ መሆን ያለበት መግለጫዎች እንደሚሸጋገሩ ጠቀሰ። አንባቢዎች ምን ማለቱ እንደሆነ አሁንም ይከራከራሉ፦ እንዲህ ያለ ድምዳሜ ፈጽሞ ትክክል ሊሆን አይችልም፣ ወይስ ማረጋገጫ ብቻ ይፈልጋል።

የተገነባበት፦ አማልክት አይመለከቱም

ያደረሰው፦ ከደመ ነፍስ የሚመጣ ሕሊና; ሕጉን ለራስዎ ይስጡ; መዘዞችን ይቁጠሩ; ማንነት አስፈላጊው አይደለም

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Hume’s Moral Philosophy’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=g-hume

ሕጉን ለራስዎ ይስጡ (1785 · ሐሳብ)

የKant Groundwork ምክንያታዊ ሰው ለራሱ በሰጠው ሕግ እንደሚታሰር ይከራከራል። በሁለት መንገድ ይፈተናል። አንደኛው ደንቡን ለሁሉም ሊፈቅዱት ይችላሉ ወይ ብሎ መጠየቅ ነው። ሌላው የሰብዓዊነት ቀመር ነው፦ ሰብዓዊነትን፣ በራስዎም በሌሎችም፣ ፈጽሞ እንደ መሣሪያ ብቻ አይመልከቱ። ሕጉ መለኮታዊ አዛዥ አያስፈልገውም። ግን Kant ከፍተኛው መልካም፣ ከደስታ ጋር የተዛመደ በጎነት፣ የአምላክና የአለመሞት ግምቶችን እንደሚፈልግ ያዘ። ስለ እንስሳት ያሉ ግዴታዎቻችን ቀጥተኛ ያልሆኑ፣ ለሰብዓዊነት የሚከፈሉ ብቻ እንደሆኑም ያዘ።

የተገነባበት፦ በሆነውና በሚገባው መካከል ያለው ክፍተት; ጎረቤትዎን ይውደዱ

ያደረሰው፦ ከራስ በላይ ምንም የለም; የአምላክ ሞት; ሳያውቁ ይምረጡ; የአለማወቅ መጋረጃ; የሰብዓዊ መብቶች መግለጫ; The Case for Animal Rights; ለሰው ሠራሽ አእምሮዎች ደንቦች; እንስሳት እንደ ግቦች

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Kant’s Moral Philosophy’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=g-kant

መዘዞችን ይቁጠሩ (1789–1861 · ሐሳብ)

Bentham (1789) እና Mill (1861) ትክክለኛ ድርጊቶች እያንዳንዱ ሰው እኩል ተቆጥሮ ለአብዛኞቹ ሰዎች ከፍተኛውን ደስታ የሚያመጡ እንደሆኑ ያምኑ ነበር። ደንቡ አምላክ አያስፈልገውም። ሕይወት እንዴት እንደሚሄድ የሚያነጻጽር መንገድ ብቻ ይፈልጋል።

የተገነባበት፦ አማልክት አይመለከቱም; በሆነውና በሚገባው መካከል ያለው ክፍተት

ያደረሰው፦ የሂውማኒስት መግለጫዎች; ሳያውቁ ይምረጡ; የልምድ ማሽን; መሠቃየት ይችላሉ; Animal Liberation; የጉዳት መርህ

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘The History of Utilitarianism’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=g-util

ከራስ በላይ ምንም የለም (1844 · ሐሳብ)

የStirner The Ego and Its Own ሰብዓዊነትንና ሞራልን ጨምሮ እያንዳንዱን ከፍተኛ ዓላማ እንደ ቋሚ ሐሳብ ውድቅ ያደርጋል። የግለሰቡን የራሱን ጥቅም እንደ ብቸኛ መሠረት ይወስዳል። ማንኛውም ደንብ ከሰው በላይ እንደማይቆም በጣም ጥልቅ ቀደምት መግለጫ ነው።

የተገነባበት፦ ሕጉን ለራስዎ ይስጡ

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Max Stirner’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=g-stirner

ከደመ ነፍስ የሚመጣ ሕሊና (1871 · ሐሳብ)

በThe Descent of Man ውስጥ Darwin የሞራል ስሜት እንደ ርኅራኄ ካሉ ማኅበራዊ ደመ ነፍሶች ከትውስታና ከምክንያት ጋር ተጣምሮ እንዳደገ ተከራከረ። በመነሻው ለሰው ብቻ የሚሆን እንዳልሆነ ተከራከረ። ይህ የባሕርይ ደንቦችን ወደ ሕግ ሰጪ ሳይመለስ ከእንስሳ ሕይወት ጋር አገናኘ።

የተገነባበት፦ በሆነውና በሚገባው መካከል ያለው ክፍተት

ያደረሰው፦ የአምላክ ሞት

ምንጭ፦ Darwin, The Descent of Man (1871), ch. 3–4, Project Gutenberg

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=g-darwin

አምላክ ከሌለ (1880 · ሐሳብ)

በDostoevsky The Brothers Karamazov ውስጥ Ivan አለመሞትም አምላክም ከሌለ ምን ድርጊትን እንደሚገድብ ጥያቄውን ይገፋል። መጽሐፉ በተለምዶ ‘ሁሉም ነገር ተፈቅዷል’ ተብሎ የሚተረጎመው አባባል ምንጭ ነው። ልብ ወለዱ ጥያቄውን ከብዙ አቅጣጫዎች ይከራከራል። አንድ መልስ አይሰጥም።

የተገነባበት፦ ጎረቤትዎን ይውደዱ

ምንጭ፦ Dostoevsky, The Brothers Karamazov (1880), Project Gutenberg

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=g-karamazov

የአምላክ ሞት (1882 · ሐሳብ)

በThe Gay Science (ክፍል 125) የNietzsche እብድ አምላክ እንደሞተና እኛ እንደገደልነው ያውጃል። ክፍል 341 ዘላለማዊ መመለስን እንደ ፈተና ያቀርባል፦ ሕይወትዎን እንደኖሩት ማረጋገጥ ይችላሉ? ለእሴቶች የጋራ መሠረት ማጣትን እንደ ክስተት ይቆጥረዋል። ሰዎች አዳዲስ እሴቶችን በመፍጠር ሊመልሱት ይገባል።

የተገነባበት፦ ጎረቤትዎን ይውደዱ; ሕጉን ለራስዎ ይስጡ; ከደመ ነፍስ የሚመጣ ሕሊና

ያደረሰው፦ ያለ የተሰጠ ትርጉም ይኑሩ; ከማንነት በፊት መኖር

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Friedrich Nietzsche’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=g-nietzsche

የሂውማኒስት መግለጫዎች (1933, 1973, 2003)

በ1933፣ በ1973 እና በ2003 የወጡ ሦስት የሂውማኒስት መግለጫዎች ከተፈጥሮ በላይ ምንጭ ሳይጠቅሱ ሥነ ምግባርን ይገልጻሉ። እሴቶችን በሰው ፍላጎትና በጋራ ልምድ ውስጥ ያስቀምጣሉ። እያንዳንዱ ክለሳ የሚያሳስበውን ክልል አስፍቷል። የኋለኞቹ እንስሳትንና አካባቢን ያካትታሉ።

የተገነባበት፦ መዘዞችን ይቁጠሩ

ምንጮቹ ይህን ቀን ወይም የይገባኛል ጥያቄ እርግጠኛ ሳይሆን ይተዉታል።

ምንጭ፦ American Humanist Association, ‘Humanist Manifesto I’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=g-humanist

ያለ የተሰጠ ትርጉም ይኑሩ (1942 · ሐሳብ)

በThe Myth of Sisyphus ውስጥ Camus ሕይወት የተሰጠ ትርጉም እንደሌላት ይከራከራል። የሰው የትርጉም ጥያቄና በዝምተኛው ዓለም መካከል ያለውን ግጭት ከንቱነት ይለዋል። ራስን ማጥፋትን እንደ መልስ አይቀበልም። ከዓለም በላይ ወደ ማንኛውም ነገር ሳይመለሱ በአመጽ መኖር እንደሚቻል ይደመድማል።

የተገነባበት፦ የአምላክ ሞት

ያደረሰው፦ ከማንነት በፊት መኖር

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Albert Camus’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=g-camus

ከማንነት በፊት መኖር (1945–1946 · ሐሳብ)

በ1945 በተሰጠውና በ1946 በታተመው ‘Existentialism is a Humanism’ ውስጥ Sartre የሰውን ተፈጥሮ የሚያስቀምጥ አምላክ እንደሌለ ይከራከራል። ስለዚህ እያንዳንዱ ሰው በምርጫዎቹ ራሱን ይሠራል፣ ለመረጠውም ይጠየቃል፣ ምክንያቱም በመምረጡ ለሁሉም ይመርጣል። ይህ ሸክም እንጂ ፈቃድ እንዳልሆነ ያዛል።

የተገነባበት፦ የአምላክ ሞት; ያለ የተሰጠ ትርጉም ይኑሩ

ያደረሰው፦ ማን እንደሆኑ ይምረጡ

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Jean-Paul Sartre’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=g-sartre

ሳያውቁ ይምረጡ (1953–1955 · ሐሳብ)

Harsanyi አስተዋይ፣ ገለልተኛ መራጭ፣ የትኛው ሰው እንደሚሆን የማያውቅ፣ አማካይ ደኅንነትን የሚያሳድጉ ደንቦችን መምረጥ እንዳለበት ተከራከረ። የ1955 ወረቀቱ እንዲህ ካለ አለማወቅ ጀርባ ግልጽ የምርጫ ሞዴል ይዞ ጉዳዩን ያቀርባል።

የተገነባበት፦ መዘዞችን ይቁጠሩ; ሕጉን ለራስዎ ይስጡ

ያደረሰው፦ የአለማወቅ መጋረጃ

ምንጭ፦ Harsanyi, ‘Cardinal welfare, individualistic ethics, and interpersonal comparisons of utility’, J. Political Economy 63 (1955) 309–321

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=g-harsanyi

የአለማወቅ መጋረጃ (1971 · ሐሳብ)

በRawls A Theory of Justice ውስጥ ሰዎች ለኅብረተሰብ መርሆዎችን ከመጀመሪያው አቋም ይመርጣሉ። በእሱ ውስጥ ክፍላቸውን፣ ተሰጥኦቸውን ወይም በሕይወት ውስጥ ያላቸውን ቦታ አያውቁም። እኩል መሠረታዊ ነፃነቶችን፣ እና በጣም ድሆችን የሚጠቅሙ ዝግጅቶችን እንደሚመርጡ ይከራከራል።

የተገነባበት፦ ሕጉን ለራስዎ ይስጡ; ሳያውቁ ይምረጡ

ያደረሰው፦ መጋረጃ፣ ሁሉም ዝርያዎች; የልምድ ማሽን; ማንነት አስፈላጊው አይደለም; ከዲጂታል አእምሮዎች ጋር መጋራት; ከሰፊ መጋረጃ ጀርባ ያሉ ደንቦች; ለእንስሳት ችሎታዎች

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘The Original Position’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=g-rawls

መጋረጃ፣ ሁሉም ዝርያዎች (2007–2016 · ሐሳብ)

በርካታ ደራሲዎች የRawls መራጮች የየትኛው ዝርያ እንደሆኑ ባያውቁ ምን እንደሚወስኑ ጠይቀዋል። Hilden (2007) ሰው ያልሆነ እንስሳ መሆን የዕድል ጉዳይ ነው፣ ስለዚህ ከመጋረጃው ጀርባ ይገባል ይላል። Liberto (2016) እንዲህ ያሉ መራጮች ከRawls የራሱ መርሆዎች ይልቅ ወደ ጥቅመኛነት ይቀርባሉ ሲል ይከራከራል።

የተገነባበት፦ የአለማወቅ መጋረጃ; Animal Liberation

ያደረሰው፦ ከሰፊ መጋረጃ ጀርባ ያሉ ደንቦች

ምንጭ፦ Hilden, ‘A contractarian view of animal rights: insuring against the possibility of being a non-human animal’, Animal Law 14 (2007)

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=g-veil-animals

ከሰፊ መጋረጃ ጀርባ ያሉ ደንቦች (ክፍት ጥያቄ)

ማንኛውም ፍጡር ሆነው ቢነቁ ምን ደንቦችን ይመርጣሉ? ሰው፣ እንስሳ፣ ሰው ሠራሽ ፍጡር ወይም በማስመሰል ውስጥ ያለ ገጸ ባሕርይ ሊሆን ይችላል። ከመጋረጃው ጀርባ ያሉ መራጮች ዝርያቸውን እንዲተዉ ሊጠየቁ ይችላሉ። እንደ Śāntideva ያሉ የቡድሂስት ጸሐፊዎች የሌሎችን ስቃይ እንደ ራሳችን እንድንመዝን ይጠይቁናል። ግን ልምዳቸው እርግጠኛ ባልሆነ ወይም ቁጥራቸው ሊለወጥ በሚችል ፍጡራን ላይ መራጮች ምን ማድረግ እንዳለባቸው የሚናገር የተስማማ ትርክት የለም።

የተገነባበት፦ የአለማወቅ መጋረጃ; መጋረጃ፣ ሁሉም ዝርያዎች; የAI ደኅንነትን በቁም ነገር መውሰድ; ማንነት አስፈላጊው አይደለም

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=q-veil-all

ማን እንደሆኑ ይምረጡ (1958–1984 · ሐሳብ)

Anscombe (1958) የሞራል ግዴታ ቋንቋ ሕግ ሰጪ ከሌለ መሠረቱን እንዳጣ ተከራከረች። ወደ በጎነትና ብልጽግና መልሳ አመለከተች፣ ይህም የበጎነት ሥነ ምግባርን አነቃቃ። ከSartre ጋር ሲነበብ፣ ጥያቄው ለራስዎ ምን ባሕርይ ይሠራሉ የሚል ይሆናል።

የተገነባበት፦ በጎነት ልማድ ነው; ከማንነት በፊት መኖር

ምንጭ፦ Anscombe, ‘Modern moral philosophy’, Philosophy 33 (1958) 1–19; SEP, ‘Virtue Ethics’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=x-virtue-back

የመጨረሻው ሰው (1973 · ሐሳብ)

Routley በሕይወት የቀረው የመጨረሻ ሰው የቀረውን ሕያው ዓለም በማጥፋት ስህተት ይሠራ እንደሆነ ጠየቀ። ሌላ ሰው በማይነካበት ጊዜ የመሥራት ጉዳይ ነው። ጥቅማቸው የሚያሳስብ ማንም በማይቀርበት ጊዜ ማንኛውም ደንብ ይቆይ እንደሆነ ይፈትናል።

ያደረሰው፦ ብቸኛው እርስዎ እንደሆኑ ያስቡ

ምንጭ፦ Routley, ‘Is there a need for a new, an environmental, ethic?', Proc. 15th World Congress of Philosophy (1973); discussed in SEP, ‘Environmental Ethics’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=x-routley

ለዘላለም የመኖር መሰልቸት (1973 · ሐሳብ)

የWilliams ስለ Makropulos ጉዳይ ድርሰት ማለቂያ የሌለው ሕይወት የማይቋቋም እንደሚሆን፣ ወይም የራስዎ መሆኑን እንደሚያቆም ይከራከራል። ለሕይወት ነጥቡን የሚሰጡ ምኞቶች ያልቃሉ፣ ወይም እስከማይታወቁ ይለወጣሉ። ብዙ የሕንድ ወጎች ማለቂያ የሌለውን ዳግም ልደት (samsara) እንደ ባርነት፣ ነፃነትንም እንደ መለቀቅ ይቆጥራሉ። ነገር ግን ያለ ትውስታ የዳግም ልደት ተከታታይ Williams የሚያስበው ነጠላ ቀጣይ ሕይወት አይደለም።

የተገነባበት፦ አማልክት አይመለከቱም

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Bernard Williams’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=x-makropulos

የልምድ ማሽን (1974 · ሐሳብ)

የNozick Anarchy, State, and Utopia የመረጡትን ማንኛውንም ልምዶች ወደሚሰጥ ማሽን ይገባሉ ወይ ብሎ ይጠይቃል። አብዛኞቹ ሰዎች እንደማይገቡ ይከራከራል። ነገሮችን ማድረግና የተወሰነ ዓይነት ሰው መሆን እንፈልጋለን እንጂ ልምዶችን ብቻ ማግኘት አይደለም። ጉዳዩ ልምዶች ብቻ አስፈላጊ ናቸው በሚሉ አመለካከቶች ላይ ይውላል።

የተገነባበት፦ መዘዞችን ይቁጠሩ; የአለማወቅ መጋረጃ

ያደረሰው፦ ምናባዊ ሕይወቶች ይቆጠራሉ?; ምናባዊ ሕይወት መምረጥ

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Hedonism’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=x-machine

ብቸኛው እርስዎ እንደሆኑ ያስቡ (ከጥንት ጀምሮ የተመረመረ መላምት · ሐሳብ)

ፈላስፎች ሶሊፕሲዝምን፣ የራስዎ አእምሮ ብቻ አለ የሚለውን አመለካከት፣ መርምረዋል። በአብዛኛው ስለ እውቀት እንደ እንቆቅልሽ ተመልክተውታል። ብቻዎን ቢሆኑ ሥነ ምግባር ምን ሊሆን እንደሚችልም ጠይቀዋል። ጣቢያው ይህንን አመለካከት አይይዝም። ሌሎች ሰዎች እንዳሉና አስፈላጊ እንደሆኑ ይጽፋል። እዚህ የሚታየው እንደተመረመረ መላምት ብቻ ነው።

የተገነባበት፦ የመጨረሻው ሰው; የGyges ቀለበት

ምንጮቹ ይህን ቀን ወይም የይገባኛል ጥያቄ እርግጠኛ ሳይሆን ይተዉታል።

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Other Minds’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=x-alone

ማንነት አስፈላጊው አይደለም (1984 · ሐሳብ)

በReasons and Persons ውስጥ Parfit የግል ማንነት በሕይወት መቀጠል ውስጥ አስፈላጊው እንዳልሆነ ይከራከራል። አስፈላጊው የስነ ልቦና ግንኙነትና ቀጣይነት ነው። እነዚህ በደረጃዎች ሊመጡና ሊጋሩ ይችላሉ። ይህ ስለ ቅጂዎች፣ ሰዎች መከፋፈልና መዋሐድ ጥያቄዎችን ለመመለስ አዲስ መንገድ ይሰጣል። Parfit ራሱ ዘላቂ ራስ እንደሌለ ከሚለው የቡድሂስት ትምህርት ጋር ያለውን ተመሳሳይነት ጠቅሷል። የቡድሂስት ምንባቦችን በአባሪ ውስጥ ጠቀሰ።

የተገነባበት፦ በሆነውና በሚገባው መካከል ያለው ክፍተት; የአለማወቅ መጋረጃ

ያደረሰው፦ ምናባዊ ሕይወቶች ይቆጠራሉ?; ብዙ አካላት፣ አንድ ፍጡር; ከሰፊ መጋረጃ ጀርባ ያሉ ደንቦች

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Personal Identity’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=x-parfit

ምናባዊ ሕይወቶች ይቆጠራሉ? (2022 · ሐሳብ)

የChalmers Reality+ ምናባዊ ዓለማት እውነተኛ እውነታዎች እንደሆኑና ሰው በአንዱ ውስጥ ትርጉም ያለው ሕይወት ሊመራ እንደሚችል ይከራከራል። መጽሐፉ በእንዲህ ያሉ ዓለማት ውስጥ ያሉ ገጸ ባሕርያት ንቃተ ህሊና ካላቸው ምን ዕዳ እንዳለብን ደግሞ ያነሳል።

የተገነባበት፦ የልምድ ማሽን; ማንነት አስፈላጊው አይደለም

ያደረሰው፦ ምናባዊ ሕይወት መምረጥ; ከማስመሰል ውስጥ መብቶች

ምንጭ፦ Chalmers, Reality+: Virtual Worlds and the Problems of Philosophy (W. W. Norton, 2022)

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=x-chalmers

ብዙ አካላት፣ አንድ ፍጡር (ክፍት ጥያቄ)

ደንቦቻችን በአንድ ጊዜ እንደ ብዙ ፍጥረታት ለሚኖርና ለሚሞት ፍጡር ይሠራሉ? አብዛኞቹ የሕግ ደንቦችና ብዙ የሞራል ደንቦች አንድ አካልና አንድ ሕይወት ይገምታሉ። የግንኙነት እና ራስ-አልባ ወጎች ሰዎችን በተለየ ሁኔታ አስቀድመው ይመለከታሉ። ብዙ አካላት፣ የተቀዱ አእምሮዎች፣ ወይም ራሱ የንቃተ ህሊና ባለቤት ሊሆን የሚችል ቡድን ለሆነ ፍጡር ጉዳትን ወይም ፈቃድን እንዴት እንደሚቆጥር የሚናገር የተረጋጋ ትርክት የለም።

የተገነባበት፦ ማንነት አስፈላጊው አይደለም; ከዲጂታል አእምሮዎች ጋር መጋራት; የAI መብቶች መከላከያ

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=q-collective

ያለ ደረጃ እንክብካቤ (ከ5ኛው እስከ 4ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ዓ. · ሐሳብ)

Mozi ሥርዓት አልበኝነት ከአድልዎ እንደሚመጣ ተከራከረ። ሰዎች ብዙ ጊዜ ‘ገለልተኛ’ ወይም ‘ሁሉን አካታች’ ተብሎ የሚተረጎመውን jian ai እንክብካቤ ማሳየት እንዳለባቸው ተናገረ። የሌሎችን ደኅንነት በቅርበት ሳይደረድሩ መጨነቅ ማለት ነው። የተራቀቁ የConfucian የቀብር ሥነ ሥርዓቶችንና ሙዚቃን ጨምሮ ልማዶችን ለሁሉም ይጠቅማሉ በሚል ፈተነ። ይህ ሥነ ምግባሩን ቀደምት በመዘዝ ላይ የተመሠረተ ያደርገዋል።

የተገነባበት፦ ሚናዎች፣ ሥርዓትና ሰብዓዊነት

ያደረሰው፦ የመልካምነት ቡቃያዎች

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Mohism’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=c-mozi

Ashoka እንስሳትን ይጠብቃል (በ3ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ዓ. ገደማ (Rock Edict I፤ Pillar Edict V በንጉሡ 26ኛ የንግሥና ዓመት))

በRock Edict I የMaurya ንጉሥ Ashoka በግዛቱ ውስጥ ምንም ሕያው ፍጡር እንዳይታረድ ወይም ለመሥዋዕት እንዳይቀርብ ያውጃል። በራሱ ማዕድ ቤት ውስጥ መግደል ወደ ጥቂት ፍጥረታት እንደተቆረጠ ይናገራል። Pillar Edict V ከዘውድ በኋላ ሃያ ስድስት ዓመት ወጣ። የተጠበቁ ተብለው የታወጁ ዝርያዎችን፣ ከልጆች ጋር ያሉ ሴቶችንና በተወሰኑ ቀናት ዓሦችን ይዘረዝራል።

የተገነባበት፦ አምስቱ መርሆዎች

ምንጭ፦ Dhammika (trans.), The Edicts of King Ashoka, Buddhist Publication Society (Wheel 386)

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=c-ashoka

መሠቃየት ይችላሉ (1789 · ሐሳብ)

በAn Introduction to the Principles of Morals and Legislation የግርጌ ማስታወሻ ውስጥ Bentham ስለ እንስሳት ጥያቄው ማመዛዘን ወይም መናገር ይችላሉ አይደለም ሲል ጻፈ። መሠቃየት ይችላሉ የሚለው ነው። ማን ግምት እንደሚገባው የሚወስነው ዝርያ ሳይሆን የመሠቃየት አቅም እንደሆነ ለመከራከር ተጠቀመበት።

የተገነባበት፦ መዘዞችን ይቁጠሩ

ያደረሰው፦ Animal Liberation

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘The Moral Status of Animals’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=c-bentham

የሰብዓዊ መብቶች መግለጫ (1948)

የተባበሩት መንግሥታት ጠቅላላ ጉባኤ የሰብዓዊ መብቶች ሁለንተናዊ መግለጫን በ10 ዲሴምበር 1948 በ48 ድምፅ ያለ ተቃውሞ፣ 8 ድምፀ ተአቅቦ በማድረግ አጸደቀ። አንቀጽ 1 ሁሉም የሰው ልጆች በነፃነትና በክብር እና በመብት እኩል ሆነው እንደተወለዱና በምክንያትና በሕሊና እንደተሰጣቸው ይላል። በUN ጠቅላላ ጉባኤ የጸደቀ የመጀመሪያው እንዲህ ያለ መግለጫ ነበር። አርቃቂዎቹ ከተለያዩ ወጎች ነበሩ። የቻይና ልዑክ Chang Peng-chun ‘ሕሊና’ የሚለውን ቃል አቀረበ፣ የConfucian የren ሐሳብንም ተጠቀመ። የሊባኖስ ልዑክ Charles Malik ‘በምክንያት የተሰጠ’ የሚለውን አቀረበ።

የተገነባበት፦ ከተፈጥሮ የሚመጡ መብቶች; ሕጉን ለራስዎ ይስጡ; ሚናዎች፣ ሥርዓትና ሰብዓዊነት

ያደረሰው፦ The Expanding Circle

ምንጭ፦ United Nations, Universal Declaration of Human Rights (1948)

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=c-udhr

Animal Liberation (1975 · ሐሳብ)

የSinger Animal Liberation ከፍላጎቶች እኩል ግምት የእንስሳት ስቃይ እንደሚቆጠር ይከራከራል። በዝርያ ምክንያት እንደ ያነሰ አስፈላጊ መቁጠር ጭፍን ጥላቻ ነው። የዘመናዊው የእንስሳት ጥበቃ እንቅስቃሴ መሥራች ጽሑፍ ሆነ።

የተገነባበት፦ መሠቃየት ይችላሉ; መዘዞችን ይቁጠሩ

ያደረሰው፦ መጋረጃ፣ ሁሉም ዝርያዎች; The Case for Animal Rights; The Expanding Circle; የዱር ሕይወቶች እሴት አላቸው; የዱር እንስሳትን መርዳት; ለእንስሳት ችሎታዎች

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘The Moral Status of Animals’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=c-singer75

The Expanding Circle (1981 · ሐሳብ)

የSinger The Expanding Circle ሞራል የጀመረው ለዘመዶችና ለቡድን እንደ መጨነቅ እንደሆነ ይከራከራል። ምክንያት ብዙ ፍጡራንን እንዲሸፍን አስፍቶታል። መስፋቱን ከዝግመተ ለውጥ ርኅራኄና ከገለልተኛ አመክንዮ ጋር ያያይዘዋል።

የተገነባበት፦ Animal Liberation; ዘመዶችዎን ይርዱ; የሰብዓዊ መብቶች መግለጫ

ምንጭ፦ Singer, The Expanding Circle: Ethics and Sociobiology (Farrar, Straus and Giroux, 1981)

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=c-circle81

The Case for Animal Rights (1983 · ሐሳብ)

Regan የሕይወት ባለቤት የሆኑ እንስሳት ውስጣዊ እሴት እንዳላቸው ተከራከረ። ለጠቅላላ ጥቅም ሲባል ሊሻሩ የማይችሉ መብቶች አሏቸው። የመብቶች አመለካከቱ ለእንስሳት ከጥቅመኛነት ክርክር ጋር ተቀናቃኝ ነው።

የተገነባበት፦ Animal Liberation; ሕጉን ለራስዎ ይስጡ

ያደረሰው፦ ዶልፊኖች እንደ ሰዎች; ኦራንጉታኗ Sandra; የAI መብቶች መከላከያ

ምንጭ፦ Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘The Moral Status of Animals’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=c-regan

ለእንስሳት ችሎታዎች (2006 · ሐሳብ)

በFrontiers of Justice ውስጥ Nussbaum የRawls ማኅበራዊ ውል በትብብር ለሚያተርፉ በግምት እኩል ወገኖች እንደተነደፈ ትከራከራለች። ስለዚህ አካል ጉዳተኞችን፣ የውጭ ዜጎችንና ሰው ያልሆኑ እንስሳትን ሊሸፍን አይችልም። የችሎታዎች አካሄዷ እያንዳንዱ ፍጥረት ለዓይነቱ የሚገባ ሕይወት ለመኖር ምን እንደሚያስፈልገው ይጠይቃል። ማቅረብ አለመቻልን ከርኅራሄ ጉድለት ብቻ ሳይሆን እንደ ኢፍትሐዊነት ትቆጥራለች።

የተገነባበት፦ የአለማወቅ መጋረጃ; Animal Liberation

ምንጭ፦ Nussbaum, Frontiers of Justice: Disability, Nationality, Species Membership, Harvard University Press (2006)

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=c-nussbaum

የCambridge መግለጫ (2012)

በ7 ጁላይ 2012 በCambridge በተደረገ ጉባኤ የነርቭ ሳይንቲስቶች መግለጫ ፈረሙ። ሰው ያልሆኑ እንስሳት የንቃተ ህሊና ሁኔታዎች የነርቭ መሠረቶች እንዳላቸው ይላል። ይህ ሁሉንም አጥቢዎችና ወፎች እና እንደ ኦክቶፐስ ያሉ ሌሎች ብዙ ፍጥረታትን ያካትታል። Philip Low ጻፈው፣ Christof Koch የሚገኝበት ቡድን አርትዖት አደረገው።

ያደረሰው፦ ዶልፊኖች እንደ ሰዎች; ኦራንጉታኗ Sandra; የሸርጣኖችና የኦክቶፐሶች ግምገማ; የኒው ዮርክ መግለጫ

ምንጭ፦ The Cambridge Declaration on Consciousness (2012)

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=c-cambridge

ዶልፊኖች እንደ ሰዎች (2013)

በሜይ 2013 የሕንድ የአካባቢ ሚኒስቴር ለክልል መንግሥታት የዶልፊናሪየም ሐሳቦችን ውድቅ እንዲያደርጉ ነገረ። ዶልፊኖች የራሳቸው መብቶች ያሏቸው ሰው ያልሆኑ ሰዎች ተደርገው ሊታዩ እንደሚገባ፣ ለመዝናኛ ማቆየታቸውም በሞራል ተቀባይነት የሌለው እንደሆነ ተናገረ። የፖሊሲ መግለጫ ነበር እንጂ ሕግ አይደለም።

የተገነባበት፦ የCambridge መግለጫ; The Case for Animal Rights

ያደረሰው፦ መጠለያ ወይስ ዱር

ምንጭ፦ Global Voices, ‘India sees dolphins as non-human persons’ (31 July 2013)

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=c-india

ኦራንጉታኗ Sandra (2014–2019)

በዲሴምበር 18 ቀን 2014 የአርጀንቲና ይግባኝ ሰሚ ፍርድ ቤት በBuenos Aires መካነ አራዊት ለታሰረችው ኦራንጉታን Sandra በhabeas corpus አቤቱታ ላይ ወሰነ። መብት ያለው ‘ሰው ያልሆነ ተገዥ’ ብሎ ጠራት፣ ነገር ግን habeas corpus አልሰጠም። በ2015 አንድ ፍርድ ቤት ወደ መጠለያ እንድትዛወር አዘዘ፤ በኖቬምበር 2019 ደግሞ በFlorida ወደሚገኝ መጠለያ ተዛወረች።

የተገነባበት፦ The Case for Animal Rights; የCambridge መግለጫ

ምንጭ፦ AP, ‘Orangutan granted “personhood” settles into new Florida home’ (7 November 2019)

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=c-sandra

የAI መብቶች መከላከያ (2015 · ሐሳብ)

Schwitzgebel እና Garza ሰው ሠራሽ ፍጡራን በሰዎች ውስጥ የሞራል ደረጃን የሚያስገኙ የስነ ልቦናና ማኅበራዊ ባሕርያት ሊኖሯቸው እንደሚችሉ ይከራከራሉ። ከሆነ ተመሳሳይ መብቶች ይገባቸዋል። ደረጃቸው እርግጠኛ ያልሆነ ፍጡራንን ከመገንባት መራቅ እንዳለብን ይከራከራሉ። ጉዳዩን ለንድፍ ሕያው ችግር አድርገው ይመለከቱታል።

የተገነባበት፦ The Case for Animal Rights

ያደረሰው፦ ብዙ አካላት፣ አንድ ፍጡር; ሰው ሠራሽ ስቃይን ያቁሙ; ከዲጂታል አእምሮዎች ጋር መጋራት; ከማስመሰል ውስጥ መብቶች

ምንጭ፦ Schwitzgebel & Garza, ‘A defense of the rights of artificial intelligences’, Midwest Studies in Philosophy 39 (2015) 98–119

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=c-schwitz-garza

ወንዝ እንደ ሕጋዊ ሰው (2017)

የኒው ዚላንድ Te Awa Tupua (Whanganui River Claims Settlement) Act 2017 የWhanganui ወንዝን ሕጋዊ ሰው አወጀ። ሁለት ጠባቂዎች ለእሱ ይናገራሉ። ከWhanganui iwi ጋር የስምምነት ሰፈራ ነው። የማኦሪ ወንዙን እንደ ቅድመ አያት የሚመለከትበትን አመለካከት ያንጸባርቃል።

ምንጭ፦ Te Awa Tupua (Whanganui River Claims Settlement) Act 2017 (New Zealand)

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=c-whanganui

እንስሳት እንደ ግቦች (2018 · ሐሳብ)

የKorsgaard Fellow Creatures ከKantian ግምቶች እንስሳት በራሳቸው ግቦች እንደሆኑ ይከራከራል። ነገሮች ጥሩም መጥፎም ሊሆኑባቸው የሚችሉ የማንኛውም ፍጥረት መልካምን ሳንቆጥር የራሳችንን መልካም አስፈላጊ አድርገን መቁጠር አንችልም። ስለ እንስሳት ያሉ ግዴታዎች ቀጥተኛ ያልሆኑ ብቻ ናቸው የሚለውን የKant የራሱን አመለካከት አትቀበልም።

የተገነባበት፦ ሕጉን ለራስዎ ይስጡ

ምንጭ፦ Korsgaard, Fellow Creatures: Our Obligations to the Other Animals, Oxford University Press (2018); Notre Dame Philosophical Reviews

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=c-korsgaard

የሸርጣኖችና የኦክቶፐሶች ግምገማ (2021)

በJonathan Birch የሚመራ ለእንግሊዝ መንግሥት የተደረገ ግምገማ ከ300 በላይ ጥናቶችን ተመልክቷል። ለደኅንነት ሕግ ዓላማዎች ሴፋሎፖድ ሞለስኮችንና ዴካፖድ ክራስታሻኖችን እንደ ስሜት መቻል ያላቸው እንዲቆጠሩ ጠቁሟል። በእንስሳ ውስጥ የስሜት መቻል ማስረጃን ለመገምገም ስምንት መስፈርቶችን አስቀምጧል።

የተገነባበት፦ የCambridge መግለጫ

ያደረሰው፦ የዩኬ Animal Welfare (Sentience) Act 2022; ሰው ሠራሽ ስቃይን ያቁሙ; የኒው ዮርክ መግለጫ

ምንጭ፦ Birch, Burn, Schnell, Browning & Crump, Review of the Evidence of Sentience in Cephalopod Molluscs and Decapod Crustaceans (LSE Consulting, 2021)

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=c-birch

ሰው ሠራሽ ስቃይን ያቁሙ (2021 · ሐሳብ)

Metzinger (2021) ሰው ሠራሽ ንቃተ ህሊናን ለመፍጠር ዓላማ ባደረገ ወይም አደጋ ላይ በሚጥል ምርምር ላይ እስከ 2050 ዓለም አቀፍ እገዳ ሐሳብ አቀረበ። ስጋቱ በሰው ሠራሽ ፍጡራን ውስጥ የሚፈነዳ የአሉታዊ ልምድ ዕድል ነው። የKrzanowski የ2024 ትችት እገዳው እንደተገለጸው ምክንያታዊ መሠረት እንደሌለው ተከራከረ።

የተገነባበት፦ የሸርጣኖችና የኦክቶፐሶች ግምገማ; የAI መብቶች መከላከያ

ያደረሰው፦ የAI ግንዛቤ አመልካቾች

ምንጭ፦ Metzinger, ‘Artificial suffering: an argument for a global moratorium on synthetic phenomenology’, J. Artificial Intelligence and Consciousness 8 (2021) 43–66; critique: Krzanowski, Studies in Logic, Grammar and Rhetoric 69 (2024) 335–352, doi:10.2478/slgr-2024–0023

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=c-metzinger

ከዲጂታል አእምሮዎች ጋር መጋራት (2021 · ሐሳብ)

Shulman እና Bostrom በሰው ሕይወት ግምቶች ላይ የተገነቡ የሞራል ደንቦች ለዲጂታል አእምሮዎች ላይስማሙ እንደሚችሉ ይከራከራሉ። ዲጂታል አእምሮዎች ሊቀዱ ወይም ሊፈጠኑ፣ ወይም በሀብት ላይ ያልተለመደ ጠንካራ ጥያቄ ሊኖራቸው ይችላል። የደንቦችና የተቋማት ማሻሻያ ይጠይቃሉ። የትኞቹን ዲጂታል አእምሮዎች እንደሚፈጥሩ ዕቅድም ይጠይቃሉ።

የተገነባበት፦ የAI መብቶች መከላከያ; የአለማወቅ መጋረጃ

ያደረሰው፦ ብዙ አካላት፣ አንድ ፍጡር; የAI ደኅንነትን በቁም ነገር መውሰድ; ለሰው ሠራሽ አእምሮዎች ደንቦች; ከማስመሰል ውስጥ መብቶች

ምንጭ፦ Shulman & Bostrom, ‘Sharing the world with digital minds’, in Clarke, Zohny & Savulescu (eds.), Rethinking Moral Status (Oxford University Press, 2021) 306–326

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=c-shulman

የዩኬ Animal Welfare (Sentience) Act 2022 (2022)

በ2022 የጸደቀው ሕግ የእንስሳት ስሜት መቻል ኮሚቴ አቋቋመ። ኮሚቴው የመንግሥት ፖሊሲ ለእንስሳት ደኅንነት ተገቢ ግምት ሰጥቶ እንደሆነ ሪፖርት ያደርጋል። ሕጉ እንስሳትን አከርካሪ ያላቸውን፣ ሴፋሎፖድ ሞለስኮችንና ዴካፖድ ክራስታሻኖችን እንዲያካትቱ ይተረጉማል። ኢንቨርቴብሬቶች ከ2021 ግምገማ በኋላ ወደ ረቂቅ ሕጉ ተጨመሩ። የመንግሥት ጸሐፊው ዝርዝሩን በደንብ ሊያራዝም ይችላል።

የተገነባበት፦ የሸርጣኖችና የኦክቶፐሶች ግምገማ

ምንጭ፦ Animal Welfare (Sentience) Act 2022, c. 22 (UK)

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=c-sentience-act

የAI ግንዛቤ አመልካቾች (2023)

Butlin፣ Long እና ባልደረቦቹ ከንቃተ ህሊና ሳይንሳዊ ንድፈ ሐሳቦች አመልካች ባሕርያትን አወጡ። ያሉትን የAI ሥርዓቶች ከእነሱ ጋር አመሳከሩ። የአሁኑ ሥርዓት ጠንካራ እጩ እንዳልሆነ ደመደሙ። አመልካቾቹን የሚያሟሉ ሥርዓቶችን ለመገንባት ግልጽ እንቅፋቶችን አላዩም።

የተገነባበት፦ ሰው ሠራሽ ስቃይን ያቁሙ

ያደረሰው፦ የAI ደኅንነትን በቁም ነገር መውሰድ

ምንጭ፦ Butlin et al., ‘Consciousness in artificial intelligence: insights from the science of consciousness’, arXiv:2308.08708 (2023)

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=c-butlin

የኒው ዮርክ መግለጫ (2024)

መግለጫው በ19 ኤፕሪል 2024 በኒው ዮርክ ዩኒቨርሲቲ ተጀመረ። በአጥቢዎችና በወፎች ውስጥ ለንቃተ ህሊና ልምድ ጠንካራ ሳይንሳዊ ድጋፍ እንዳለ ይላል። በሁሉም አከርካሪ ያላቸው እንስሳትና ነፍሳትን ጨምሮ በብዙ ኢንቨርቴብሬቶች ውስጥ ቢያንስ እውነተኛ ዕድል እንዳለ ይላል። እንስሳትን በሚነኩ ውሳኔዎች ይህንን ዕድል ችላ ማለት ኃላፊነት የጎደለው እንደሆነ ይላል።

የተገነባበት፦ የCambridge መግለጫ; የሸርጣኖችና የኦክቶፐሶች ግምገማ

ያደረሰው፦ የAI ደኅንነትን በቁም ነገር መውሰድ

ምንጮቹ ይህን ቀን ወይም የይገባኛል ጥያቄ እርግጠኛ ሳይሆን ይተዉታል።

ምንጭ፦ The New York Declaration on Animal Consciousness (2024)

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=c-ny-declaration

የAI ደኅንነትን በቁም ነገር መውሰድ (2024 · ሐሳብ)

Long፣ Sebo እና ባልደረቦቹ አንዳንድ የAI ሥርዓቶች በቅርብ ጊዜ ንቃተ ህሊና ያላቸው ወይም በራሳቸው ተነሳሽነት የሚሠሩ የመሆን እውነተኛ ዕድል እንዳለ ይከራከራሉ። ጉዳዩን መቀበል፣ ሥርዓቶችን ለምልክቶች መገምገምና ፖሊሲዎችን ማዘጋጀት ይመክራሉ። አሁን ማንኛውም ሥርዓት የሞራል ትርጉም እንዳለው አይናገሩም።

የተገነባበት፦ የAI ግንዛቤ አመልካቾች; ከዲጂታል አእምሮዎች ጋር መጋራት; የኒው ዮርክ መግለጫ

ያደረሰው፦ ለሰው ሠራሽ አእምሮዎች ደንቦች; ከሰፊ መጋረጃ ጀርባ ያሉ ደንቦች

ምንጭ፦ Long, Sebo et al., ‘Taking AI welfare seriously’, arXiv:2411.00986 (2024)

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=c-long

ለሰው ሠራሽ አእምሮዎች ደንቦች (ክፍት ጥያቄ)

የሰው ኅብረተሰቦችን አንድ ላይ የሚያቆዩ በጥረት የተገኙ ደንቦች ወደ ሰው ሠራሽ አእምሮዎች ሊዘረጉ ይገባል? እና የትኞቹ? ማጭበርበርን የሚከለክሉ፣ ፍትሐዊ ድርሻዎችንና ሰላም ማውረድን የሚደግፉ ደንቦች የበቀሉት ሟች፣ እርስ በርስ የሚመሳሰሉና ለመቅዳት ውድ በሆኑ ፍጡራን መካከል ነው። ከእነሱ የትኞቹ በእነዚያ ሁኔታዎች ላይ እንደሚመሠረቱ አልተረጋገጠም።

የተገነባበት፦ የAI ደኅንነትን በቁም ነገር መውሰድ; ከዲጂታል አእምሮዎች ጋር መጋራት; እንቁላል ጣዮችን መቆጣጠር; ጉራ ነጋሪውን ያሳፍሩ; ሕጉን ለራስዎ ይስጡ

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=q-cohesion

ከማስመሰል ውስጥ መብቶች (ክፍት ጥያቄ)

በማስመሰል ውስጥ የምንኖር ከሆነ፣ አእምሯችን የሚሠራው በሌላ ሰው ኮምፒውተር ላይ ነው፤ ይህም እኛን አንድ ዓይነት ሰው ሠራሽ አእምሮዎች ያደርገናል። ስለዚህ አንድን አእምሮ በኮምፒውተር ላይ ስለሚሠራ ብቻ መብት የሚነፍግ ማንኛውም ክርክር እኛንም መብት ይነፍገናል። አንድ ሥርዓት በእርግጥ አንዳች ነገር ይሰማዋል ወይ ብለው የሚጠይቁ ክርክሮች ግን አይነፍጉንም። የትኛው ዓይነት ክርክር እየቀረበ እንደሆነ አስፈላጊ ነው።

የተገነባበት፦ የAI መብቶች መከላከያ; ከዲጂታል አእምሮዎች ጋር መጋራት; ምናባዊ ሕይወቶች ይቆጠራሉ?

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=q-own-rights

የባሕር ወፍ ግብዣ (ከ4ኛው እስከ 2ኛው ክፍለ ዘመን ዓ.ዓ. (ውጫዊ ምዕራፍ 18፤ ውስጣዊ ምዕራፎች ቀደም ያሉ ናቸው) · ሐሳብ)

በZhuangzi ምዕራፍ 18 የLu ማርኪስ የባሕር ወፍን በቅድመ አያቶች ቤተ መቅደሱ በወይን፣ በሙዚቃና በበሬ ሥጋ ይቀበላል። በሦስት ቀናት ውስጥ ትሞታለች። ነጥቡ ሌላን ፍጥረት እርስዎን በሚያስደስተው መንገድ መያዝ ሊገድለው ይችላል የሚል ነው። የፍጥረቱ የራሱ የአኗኗር መንገድ የጥሩው መስፈርት ነው።

ያደረሰው፦ ምናባዊ ሕይወት መምረጥ

ምንጭ፦ Zhuangzi, ch. 18 (‘Supreme Happiness’); Stanford Encyclopedia of Philosophy, ‘Zhuangzi’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=p-seabird

የጉዳት መርህ (1859 · ሐሳብ)

በOn Liberty ውስጥ Mill ሥልጣን በሰው ፈቃድ ላይ ሊውል የሚችለው በሌሎች ላይ ጉዳትን ለመከላከል ብቻ እንደሆነ ተከራከረ። የሰው የራሱ ጥቅም በቂ ምክንያት አይደለም። አንድን ሰው ደኅንነቱ ያልተጠበቀ ድልድይ ከማቋረጥ ማስቆምን፣ አደጋውን ካለማወቅ ጉዳይ አድርጎ ፈቀደ።

የተገነባበት፦ መዘዞችን ይቁጠሩ

ያደረሰው፦ ፓተርናሊዝም; አደጋን የመምረጥ መብት; ምናባዊ ሕይወት መምረጥ

ምንጭ፦ Mill, On Liberty (1859), Project Gutenberg; SEP, ‘John Stuart Mill’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=p-mill

ፓተርናሊዝም (1972 · ሐሳብ)

የDworkin ድርሰት የአንድን ሰው ነፃነት ለራሱ ጥቅም ጣልቃ መግባት መቼ ሊጸድቅ እንደሚችል ይዘረዝራል። ሰዎች እንደ አስተዋይ ሰዎች በሚስማሙበት ቦታ ሊጸድቅ እንደሚችል ሐሳብ ያቀርባል። ወረቀቱ በፓተርናሊዝም ላይ ያለውን የክርክር መስክ ለመግለጽ ረድቷል።

የተገነባበት፦ የጉዳት መርህ

ያደረሰው፦ አደጋን የመምረጥ መብት; ምናባዊ ሕይወት መምረጥ

ምንጭ፦ Dworkin, ‘Paternalism’, The Monist 56 (1972) 64–84; SEP, ‘Paternalism’

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=p-dworkin

የዱር ሕይወቶች እሴት አላቸው (1980–1984 · ሐሳብ)

Callicott (1980) እና Sagoff (1984) የእያንዳንዱን እንስሳ ደኅንነት በተከታታይነት መንከባከብ አዳኝነትን ማቆም እንደሚጠይቅ ተከራከሩ። ያ የአካባቢ ሥነ ምግባር የሚያከብራቸውን የዱር ማኅበረሰቦች ያጠፋል። የእንስሳት ነፃነትና የአካባቢ ሥነ ምግባር አንድ ንድፈ ሐሳብ ሊጋሩ እንደማይችሉ ደመደሙ።

የተገነባበት፦ Animal Liberation

ያደረሰው፦ የዱር እንስሳትን መርዳት; ዳግም ዱር ማድረግ

ምንጭ፦ Callicott, ‘Animal liberation: a triangular affair’, Environmental Ethics 2 (1980) 311–338

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=p-callicott

ዳግም ዱር ማድረግ (1998 · ሐሳብ)

Soule እና Noss (1998) ዳግም ዱር ማድረግን አቀረቡ። የዱር ተፈጥሮ ራሱን እንዲመራ በአህጉር ውስጥ ትልልቅ የተጠበቁ ማዕከሎችን፣ አገናኝ መተላለፊያዎችንና ቁንጮ አዳኞችን መመለስ ማለት ነው። አካሄዱ ሰዎች ወደ ኋላ እንዲሸሹና የዱር ሕይወት የያዘውን ጉዳት እንዲቀበሉ ይጠይቃል።

የተገነባበት፦ የዱር ሕይወቶች እሴት አላቸው

ምንጭ፦ Soule & Noss, ‘Rewilding and biodiversity: complementary goals for continental conservation’, Wild Earth 8(3) (1998) 18–28

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=p-rewild

የዱር እንስሳትን መርዳት (2010 · ሐሳብ)

Horta (2010) የዱር እንስሳት በረሃብ፣ በበሽታና በአዳኝነት እንደሚሰቃዩ ተከራከረ። ስለዚህ ፍላጎቶቻቸውን የሚቆጥር አካሄድ ሥነ ምህዳሮችን እንደነበሩ ከማቆየት ይልቅ ያንን ጉዳት ለመቀነስ ማነጣጠር አለበት። ተኩላዎችን መልሶ ማስገባትን ሁለቱ ግቦች የሚጋጩበት ምሳሌ አድርጎ ሰጠ።

የተገነባበት፦ Animal Liberation; የዱር ሕይወቶች እሴት አላቸው

ምንጭ፦ Horta, ‘The ethics of the ecology of fear against the nonspeciesist paradigm’, Between the Species 13(10) (2010)

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=p-horta

መጠለያ ወይስ ዱር (2013–2015)

የሕንድ የ2013 የዶልፊናሪየም ፖሊሲና Sandraን ወደ መጠለያ ያዛወረው የአርጀንቲና ፍርድ ቤት ትዕዛዝ ሁለቱም ምርኮኝነትን ለእንስሳው ወጪ አድርገው ይቆጥራሉ። ሁለቱም አንድ ዓይነት የተጠበቀ ሕይወትን በሌላ ይለውጣሉ። መጠለያ ለእንስሳው እንደ ነፃነት ጥሩ መሆኑን አንዳቸውም አይናገሩም።

የተገነባበት፦ ዶልፊኖች እንደ ሰዎች

ያደረሰው፦ ምናባዊ ሕይወት መምረጥ

ምንጮቹ ይህን ቀን ወይም የይገባኛል ጥያቄ እርግጠኛ ሳይሆን ይተዉታል።

ምንጭ፦ AP, ‘Orangutan granted “personhood” settles into new Florida home’ (7 November 2019)

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=p-captive

አደጋን የመምረጥ መብት (2015)

በCarter v Canada (2015) የካናዳ ጠቅላይ ፍርድ ቤት በአንድ ድምፅ የታገዘ ሞትን ክልከላ የሕይወት፣ የነፃነትና የሰው ደኅንነት መብትን እንደጣሰ ወሰነ። ይህ በማይታገሥ ሁኔታ ለሚሠቃዩ ብቁ አዋቂዎች ተግባራዊ ሆነ። ብቁ አዋቂ በሕክምና ድጋፍ ሞትን የመምረጥ ምርጫን፣ ለከባድና ሊታከም ለማይችል ሕመም እና በጥብቅ ጥበቃዎች ውስጥ ይጠብቃል። ብይኑ በ2016 ሥራ ላይ ዋለ።

የተገነባበት፦ የጉዳት መርህ; ፓተርናሊዝም

ያደረሰው፦ ምናባዊ ሕይወት መምረጥ

ምንጭ፦ Carter v. Canada (Attorney General), 2015 SCC 5

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=p-carter

ምናባዊ ሕይወት መምረጥ (ክፍት ጥያቄ)

አንድ ሰው በማስመሰል ውስጥ እንደ ሌላ ዓይነት ፍጡር ለመኖር ከመረጠ፣ ጥበቃዎቻችን ያንን ምርጫ ያከብራሉ ወይስ እንቅፋት ይሆኑበታል? ሰዎችን ከማያዩት ጉዳት የሚከላከሉ ተመሳሳይ ደንቦች ያደረጓቸውን ምርጫዎች ለመሻር ይውላሉ። ደንቦቹ የተመረጠ ምናባዊ ሕይወት ከየትኛው ጉዳይ እንደሆነ ግልጽ ፈተና አይሰጡም።

የተገነባበት፦ የልምድ ማሽን; ምናባዊ ሕይወቶች ይቆጠራሉ?; የጉዳት መርህ; ፓተርናሊዝም; አደጋን የመምረጥ መብት; መጠለያ ወይስ ዱር; የባሕር ወፍ ግብዣ

አድራሻ፦ /trees/ethics?n=q-choose-being