İbn Arabî’nin hayal gücü

İbn Arabî (1165–1240), Endülüs’te Mürsiye’de doğdu ve Şam’da öldü. Sufizmin en etkili düşünürlerinden biridir. Ömrünün sonuna doğru, her biri bir peygamberin hikmetini anlatan yirmi yedi bölümlük Fusûsü’l-hikem’i (The Bezels of Wisdom) yazdı. Rüya yorumlayan peygamber Yusuf’a ayrılan bölüm şaşırtıcı bir iddia ortaya koyar. “Tanrı’dan başka” dediğimiz her şey hayaldir (hayâl) ve kozmos, yorumlanması gereken bir rüyadır.

Gazzâlî’nin aktardığı sözden yola çıkar: “İnsanlar uykudadır, ölünce uyanırlar.” Ama onu farklı okur. Gazzâlî için rüya, kesinliğe bir tehditti. İbn Arabî için bir okuma yoludur. Rüya, kendilerinin ötesini gösteren imgelerden oluşur ve Yusuf’un ustalığı bunların ne demek olduğunu bilmesiydi. Dünya da aynı biçimde işler. Şeyleri birer işarettir ve iş, onların içinden bakıp gösterdiklerini görmektir.

Hayal gücünü de gerçeklikten yoksunluk saymaz. Ona bir berzah, bir kıstak der: saf ruhla yoğun madde arasında, ikisine de ortak olan bir şey. Ona göre imge hiçbir şey değildir. İmge olarak gerçektir. Dünya da bir kez kurulup ayakta bırakılmış değildir. Kur’an’daki “yeni bir yaratılış” ifadesini (50:15) okuyarak, kozmosun her an yeniden yaratıldığını savunur. Yalnızca bir alev ya da bir ırmak gibi kesintisiz görünür.

Simülasyon hipoteziyle yan yana konunca bu, bir inanan tarafından anlatılmış bir render motoruna yakındır. Dünya her an yeniden çizilir. Katılığı bir görünüştür. Anlamı da yapıldığı malzemede değil, işaret ettiği şeydedir. Sekiz yüzyıl sonra Chalmers gibi, İbn Arabî de dünyanın sahte olduğu sonucuna varmaz. Onu doğru okumamız gerektiği sonucuna varır.