Shakkar Al-Gazali

Al-Gazali (1058–1111), haifaffen Tus a Farisa, ya zama ɗaya daga cikin shahararrun malamai na zamaninsa. A ƙarshen rayuwarsa ya rubuta Deliverance from Error, labarin yadda ya rasa tabbacinsa ya kuma dawo da shi. Yana son ilimi mai tabbaci har babu abin da zai girgiza shi. Don haka ya gwada abubuwa biyu da ya fi amincewa da su, gabobin ji da hankali.

Gabobin ji sun fara kasawa. Ka kalli inuwa sai ta yi kamar tana tsaye, amma bayan awa ɗaya ta motsa. Ka kalli tauraro sai ya yi kamar girman tsabar kuɗi, amma lissafin siffofi ya nuna ya fi duniya girma. Idan hankali zai iya gyara gabobin ji, wataƙila wani abu da ya fi hankali zai iya gyara hankali.

Sai ya bar gabobin ji su ba da amsa. Ba ka gani ba ne, suna cewa, a cikin barci kana gaskata abubuwa kuma kana ganin cikakkun yanayi, kuma ka tabbata suna da ƙarfi kuma masu dawwama? Sai ka farka ka san babu ɗayansu da tushe. Me ya sa ka tabbata cewa rayuwar farkawa ba haka take ba, idan aka kwatanta da wani yanayi fiye da ita? Daga can, tabbacinka na farkawa zai yi kama yadda mafarkai suke kama daga nan. Ya lura cewa Sufaye suna iƙirarin kaiwa irin waɗannan yanayi, kuma ya ambaci maganar “Mutane suna barci, idan sun mutu sai su farka.”

Bai iya samun mafita ta hanyar jayayya ba, domin kowace hujja za ta yi amfani da hankalin da ake yi wa shakka. Kimanin wata biyu, in ji shi, ya zama mai shakka a aikace, ko da ba a magana ba. Abin da ya kawo ƙarshensa ba hujja ba ce. A cikin kalmominsa, haske ne da Allah ya jefa a ƙirjinsa, wanda ya mayar masa da amincewa da gaskiyar hankali na tushe.

Shi ya sa wannan sashe yake da muhimmanci ga hasashen kwaikwayo. Shi ne bayanin matsalar mafi bayyana na farko: daga cikin mataki ɗaya, ba za ka iya tabbatar da cewa babu wani mataki a samansa ba. Al-Gazali ya yarda da hakan, ya kuma fita ta alheri, ba ta hankali ba. Descartes, bayan ƙarni biyar, zai yi ƙoƙarin fita ta hankali.